Uitleg

De ultrakorte samenvatting: een onderwerp wordt door leerlingen van alle kanten onderzocht, de leerlingen doen nieuwe kennis of vaardigheden op, en de leerlingen bedenken met hulp van hun verbeelding een eigen creatieve verwerking van het onderwerp. Dat doen ze in een bepaalde kunstdiscipline.

De iets langere uitleg: een artistiek creatief proces draait om de vaardigheden verkennen/onderzoeken (van een onderwerp, of van een kunstdiscipline/techniek), eigen ervaringen gebruiken, nieuwe kennis en vaardigheden opdoen, verbeelden, een eigen creatieve verwerking maken van een bepaald onderwerp, evalueren en presenteren. Zo’n proces begint bij Cultuurhelden bij voorkeur met een verrassende entree, een startmoment rondom een onderwerp. Daarmee worden vaak de zintuigen aangesproken. Dat startmoment is bedoeld om de leerlingen nieuwsgierig en enthousiast te maken. Vervolgens gaan de leerlingen op verkenning: ze bekijken het onderwerp van alle kanten. Wat hebben ze al meegemaakt rond het onderwerp? Wat voor associaties hebben ze ermee, wat zit er in hun geheugenbibliotheek (zie hieronder)? Waar zijn ze nieuwsgierig naar? De verkenning kan ook het uitproberen van een materiaal of een vaardigheid zijn. Dan doen ze bagage op: ze krijgen informatie of inspiratie aangereikt, of oefenen met nieuwe vaardigheid. Daarna gaan de leerlingen aan de slag met een eigen creatieve verwerking. De leerkracht of kunstdocent kijkt in een evaluatie met de leerlingen terug op het hele proces. Meestal presenteren de leerlingen wat ze gedaan hebben. In een artistiek creatief proces is elke stap van belang. Het proces is net zo belangrijk als een eventueel eindresultaat. Er wordt dan ook veel gereflecteerd: Waar doet dit je aan denken? Wat wil je nog vertellen, bedenken, onderzoeken, of uitproberen? Waardoor kreeg je dit idee? Door dit reflecteren wordt een leerling zich bewust van het proces.
 

In stapjes

In ons lesmodel zie je dit creatieve proces verdeeld in stapjes:

• Entree
• Verkenning
• Bagage
  
• Creatieve verwerking
• Evaluatie
• Presentatie

Die stappen staan netjes onder elkaar, maar in werkelijkheid lopen de stappen (na de Entree) vaak door elkaar heen, en dat is heel natuurlijk. Als je bijvoorbeeld bezig bent met een creatieve verwerking, kun je ineens bedenken dat je nog iets wilt weten. Of je hebt misschien meteen bij de Entree een idee dat je graag wilt gaan uitvoeren.

Via een artistiek creatief proces werkt een leerling aan het eigen artistiek creatief vermogen. Dat is het vermogen om een vorm (theater, beeldend, muziek, poëzie enz.) te kunnen geven aan je ervaringen, daarbij geholpen door je verbeelding.

Je vindt de termen artistiek creatief vermogen en artistiek creatief proces ook terug bij bijvoorbeeld de SLO en het LKCA. (Ook de nieuwe concept kerndoelen gaan in op deze begrippen). Waar Cultuurhelden 6 stappen onderscheidt, zijn dit bij andere organisaties vaak 4 stappen: oriënteren, onderzoeken, uitvoeren, evalueren.

De stappen kun je ook in een cirkel zetten, zodat duidelijk is dat dit proces almaar door kan gaan. Want vaak roept een artistiek creatief proces weer nieuwe vragen op, en volgt een nieuwe verkenning, een nieuwe zoektocht naar bagage, een creatieve verwerking, een evaluatie en een presentatie, enzovoorts.

Eigen ervaringen in je eigen bibliotheek

Elke leerling (en ieder mens) heeft een eigen geheugenbibliotheek. Zo’n persoonlijke bibliotheek bestaat uit iemands ervaringen en herinneringen. In een kunstles gebruikt een leerling die eigen bibliotheek. Het gaat hier om wat een leerling heeft meegemaakt en opgeslagen: alle geuren, kleuren, kennis, eigen weetjes, wat op school is geleerd, ervaringen met sport, met de thuisomgeving, enzovoorts. Het gaat niet alleen om herinneringen die in een hoofd zijn bewaard, maar ook om herinneringen in een lijf. Een leerling kan bijvoorbeeld denken aan een moment van boosheid, en daar ook lichamelijke sensaties bij hebben opgeslagen. Elke geheugenbibliotheek is anders. Je hebt dus heel veel verschillende bibliotheken in een klas. Er zijn ook overeenkomsten, namelijk de dingen die elke leerling in een klas al weet of al eens heeft ervaren. Maar de manier waarop die dingen zijn ervaren en opgeslagen, is voor elke leerling uniek. Uit onderzoek blijkt dat als kunsteducatie aansluit bij eigen ervaringen, en leerlingen dus weten ‘dit gaat ook over mij’, er vaak positieve effecten optreden. Bijvoorbeeld meer interactie tussen leerlingen, meer respect voor elkaar en een grotere betrokkenheid bij een activiteit. Nog een positief effect: kunsteducatie zorgt voor uitbreiding van de bibliotheken van de leerlingen. Misschien wordt een klein stukje in zo’n geheugenbibliotheek wel aangevuld tot een hele plank of een eigen kast.

Zie ook de toelichting op de begrippen artistiek creatief proces, artistiek creatief vermogen en geheugenbibliotheek.