Een wereld die er nog niet is

Wetenschapsjournalist Mark Mieras was de eerste spreker. ‘Verbeelding is de basis voor alles dat we kunnen en zijn,’ begon hij. Maar waar hebben we het over, als we praten over verbeelding? Verbeelden kun je omschrijven als ‘je iets voorstellen’. Mark verwoordde dit zo: ‘Het in ons hoofd scheppen van een wereld die er nog niet is, waar we naar kunnen verlangen.’ En de wereld die we scheppen in ons hoofd, hoeft daar niet te blijven. Onze verbeelding kan naar buiten komen, bijvoorbeeld als een beweging, als tekst, als een kunstwerk, een muziekstuk. Verbeelden: je iets voorstellen, in je hoofd of in een vorm. Waarom is verbeelding nu zo essentieel?

Geheime formules en hoop

Het gloedvolle verhaal van Mark ging over stofzuigers en kunstwerken in putten, langs grafiekjes en geheime formules, om te eindigen met agency en hoop. Over die geheime formules: Mark liet ons een plaatje van een vergiet zien, en vroeg ons om daar ongewone toepassingen voor te bedenken. Dat was best lastig om ter plekke te doen.
Wat blijkt uit onderzoek: even pauze houden of wegdromen is supernuttig. Onze verbeelding is dan hard aan het werk. We zijn ongeveer 1/3 van onze tijd bezig met dagdromen. In die tijd zijn we als het ware ‘offline’. We verwerken wat we hebben gezien, gehoord, meegemaakt, we ontwikkelen begrip van wat we ervaren. Onze verbeeldingskracht is druk om de essentie in een eigen formule te vangen en die weer te combineren in iets nieuws. Bij het vergiet zoeken we in onszelf naar ervaringen en opties: wat weet ik van zo’n vergiet, en wat zou ik er nog meer mee kunnen doen?
Verbeelding helpt je om jouw blik op de toekomst te scheppen. Je componeert niet alleen jouw wereld, maar ook jezelf. Je leert antwoord te geven op de vraag: ‘Wie ben ik, en wat maakt mij de moeite waard?’ Dat geeft een gevoel van trots en van ‘agency’ - je versterkt de grip die je hebt op je leven. En dat geeft hoop: je bouwt aan je dromen en je verlangen, en aan het vertrouwen dat je een weg kunt vinden naar die dromen en naar dat verlangen. Het oefenen van verbeeldingskracht is daarmee een oefening in het vinden van hoop.

Oefenen van verbeelding

Hoe doe je dat dan, oefenen van de verbeelding? Kunstdocenten Iris Scheffers, Leonie Overgaag en Viviane Strik lieten in presentaties en workshops zien hoe zij dat aanpakken.

Beeldend

Iris Scheffers, beeldend docent, presenteerde op het podium een heleboel verschillende manieren om de verbeelding aan te zetten. Iris legde uit: ’Als je bijvoorbeeld luistert naar muziek of een geluid zonder tekst, maak je meteen een soort voorstelling in je brein.‘ Andere manieren: iets weglaten, door bijvoorbeeld het einde van een verhaal te verwijderen, of door een maakproces voor te stellen waarbij geen papier of plakband mag worden gebruikt. Het stellen van vragen aan de leerlingen, bijvoorbeeld over ongebruikelijke voorwerpen of gevoelens. (Wat zou dit voorwerp kunnen zijn? Hoe voelt een schaar zich als hij niet kan knippen?) Iris gaf ons met haar presentatie een kijkje in haar overvolle en vrolijke gereedschapskist. In haar workshop, na de plenaire presentatie, liet Iris deelnemers meteen ervaren wat ze net had verteld. De workhop was mooi opgebouwd in kleine stappen. Deelnemers voelden aan materialen met hun ogen dicht, tekenden een landschap dat ze zich voorstelden bij een muziekfragment, en ze probeerden van alles uit met kleine klei-opdrachten (sla de klei plat, maak schubben). Daarna werkten ze samen met een ander aan een grotere opdracht: een wezen en een huisje, allebei van klei. ‘Leuk dat we leren onze verbeelding te gebruiken op zo veel verschillende manieren!' zei een van de deelnemers.

Theater

Leonie Overgaag, theaterdocent, werkt veel in VO en PO. Volgens haar zijn er twee basisvoorwaarden voor het ontstaan van verbeelding: herkenning, en de veiligheid om je verbeelding uit te bouwen. ‘Ik probeer mijn leerlingen uit te leggen waarom Shakespeares ‘Romeo en Julia’ na 400 jaar nog steeds gespeeld wordt: omdat het thema ‘verboden liefde’ van alle tijden is. ‘Wat is voor jullie zelf een verboden liefde?’ vraag ik ze dan. Leerlingen met een gelovige achtergrond noemen een liefde met iemand buiten hun geloof nog wel als gevoelig. Maar verder komen ze vaak niet. Dan daag ik ze een beetje uit en zeg ‘Stel dat jij morgen thuis vertelt dat je nieuwe vriend 21 is, wat vinden ze daar dan van? ‘Oeoeoeoeh’ klinkt het dan, ‘dat is wel een probleem!’ Zo denken ze langzaam verder na over wat er gevoelig ligt. Daarna werken ze aan een scène waarin een verboden liefde voorkomt. In de loop van de jaren heb ik van alles gezien: verliefdheden op spiegels, op schoenen, of op onzichtbare personen. Uiteindelijk lukt het eigenlijk altijd om die verbeelding aan te zetten, en zie ik ook de enorme trots van de leerlingen als ze aan zoiets hebben kunnen bouwen.’ Deelnemers aan de workshop van Leonie werkten ook aan het thema ‘verboden liefde’. Na een warming-up en een verkennend spel met voorwerpen en associaties volgde een opdracht in groepjes: bedenk een scène waarin de verboden liefde voor het eerst kennismaakt met de schoonouders. Die opdracht zorgde voor heerlijke verhalen, zoals bijvoorbeeld een meisje dat thuiskomt met haar wiskundelerares. Deelnemers genoten van elkaars spel. Een van de reacties: ‘Bij alle partijen was het spel weergaloos, ook bij de niet geoefende spelers. Dat geeft wel aan hoe betrokken en veilig we ons voelden.’

Stop motion

Viviane Strik is docent film en stop motion. Hoe liet zij de deelnemers aan haar stop motion workshop oefenen met verbeelden? Na een korte intro vertelde Viviane dat je bij het maken van een script gebruik kunt maken van de woorden wat, waar en raar. Dat ‘raar‘ zorgt ervoor dat een verhaal niet saai wordt. Daarnaast vertelden deelnemers dat ze enorm werden geinspireerd door de lange lijst met werkwoorden die Viviane liet zien. ‘Er zit altijd beweging in stop motion‘ vertelde Viviane. ‘Laat zien hoe het onderwerp van A naar B gaat. Gaat het vallen, sluipen, duikelen, springen, zweven? Kies een werkwoord dat je aanspreekt‘ En dat werkte: ‘Door die werkwoorden kreeg ik meteen een beeld van wat ik wilde gaan doen,‘ vertelde een deelnemer. ‘En dat veranderde grappig genoeg toch nog. Ons duo wilde een luchtballon laten landen, maar uiteindelijk werd het toch ‘neerstorten in zee‘. ‘Een enorm leuke workshop,‘ zei een ander, ‘kijk nou toch hoe waanzinnig hard we aan het werk zijn geweest!‘

‘Het feest van de verbeelding’ vloog voorbij, en zorgde voor plezier, inspiratie en een heleboel verbeelding. Op naar de volgende inspiratiebijeenkomst van DOK Kunst en cultuur, in 2026. We willen op deze manier iedereen inspireren die met Delftse kinderen en jongeren werkt en aandacht heeft voor kunst en cultuur.

De Inspiratiebijeenkomst is onderdeel van DOK Cultuurhelden. Cultuurhelden is de Delftse uitvoerder van de landelijke regeling Cultuureducatie met Kwaliteit en wordt gefinancierd door het Fonds voor Cultuurparticipatie en de gemeente Delft.    

Op de foto: Leonie Overgaag tijdens de workshop (Foto Marco Zwinkels)